Να πάρω μέρος στην Αντίσταση ή να μείνω ήσυχος; (1941-1945)

P1010004Το ερώτημα δεν είναι παράλογο, αντιθέτως το έθεσαν στον εαυτό τους οι περισσότεροι που έζησαν στις κατεχόμενες από τον Άξονα ευρωπαϊκες χώρες, ακόμη και στην ίδια την Ιταλία και την Γερμανία.  Λίγοι απάντησαν ρητά και σταθερά σε αυτό το ερώτημα: από αυτούς άλλοι αποφάσισαν να συνεργαστούν με τις αρχές Κατοχής (με ποικίλα κίνητρα, και ο Τραβέρσο μας βοηθάει να διακρίνουμε μερικά όχι και τόσο οφθαλμοφανή· άλλοι, από αυτούς τους λίγους αποφάσισαν να μη ανεχτούν την Κατοχή, και μάλιστα να σηκώσουν τα όπλα εναντίον των κατακτητών, αντιμετωπίζοντας το σκληρό ερώτημα «και ποιες θα είναι οι συνέπειες των πράξεών μου κατά των κατακτητών;». Η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών στις κατεχόμενες χώρες κατέληξε, για διάφορους λόγους που φέρνει σύντομα στην επιφάνεια ο Τραβέρσο, να μη απαντήσει στο ερώτημα. Αυτή η πλειονότητα ανήκει στην «γκρίζα ζώνη», όπως την ονόμασαν ο Κλάουντιο Παβόνε (Claudio Pavone: Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità nella Resistenza. Bollati Boringhieri (3η έκδ), Τορίνο 2006, σ. 247) και οι Ρέντσο ΝτεΦελίτσε και Πασκουάλε Κέσα (Renzo De Felice, Pasquale Chessa: Rosso e Nero. Baldini & Castoldi (2η έκδ.), Μιλάνο 1995, σ. 55-65). Εντέλει, η Αντίσταση ήταν αποτέλεσμα της δράσης μιας μειονότητας. Η πλειονότητα της «γκρίζας ζώνης» άρχισε να επηρεάζει καθοριστικά την πολιτική κατάσταση την επαύριο της ειρήνευσης διά της ψήφου της στις γενικές εκλογές, όταν οι αντιστασιακοί και οι δωσίλογοι είχαν εγγραφεί ως ήρωες ή ως δαίμονες στην μνήμη, ή είχαν προ πολλού παραμερίσει για διαφορετικούς λόγους.

Ο εμφύλιος πόλεμος διεξάγεται μεταξύ ενεργών μειονοτήτων. Ανάμεσα στις δύο φατρίες που συγκρούονται – Κόκκινοι και Λευκοί, δημοκρατικοί και φρανκικοί, αντιστασιακοί και φασίστες, απελευθερωτές και δωσίλογοι – σχηματίζεται μια αχανής «γκρίζα ζώνη»: είναι η άμορφη μάζα όσων παρακολουθούν διστακτικοί, παραλυμένοι ή ανίκανοι να επιλέξουν στρατόπεδο, η στάση των οποίων εξελίσσεται κατά την διάρκεια της σύγκρουσης. Στον ρωσικό εμφύλιο πόλεμο, η αγροτιά είναι όμηρος πότε του Κόκκινου Στρατού και πότε των λευκοφρουρών, ισορροπεί ενίοτε μεταξύ των δύο ή περνάει από το ένα στρατόπεδο στο άλλο, ανάλογα με την περίσταση, όπως ο στρατός του Μαχνό στην Ουκρανία. Το 1944, η γαλλική Αντίσταση έχει ισχυρή πλειοψηφία στους κόλπους μιας κοινωνίας των πολιτών που είχε στηρίξει μαζικά το καθεστώ του Βισί τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Το φθινόπωρο του 1943, οι περισσότεροι Ιταλοί διστάζουν να πάρουν θέση ανάμεσα στην Κοινωνική Δημοκρατία του Μουσολίνι και σε μια μοναρχία που τάχθηκε στο πλευρό των συμμαχικών δυνάμεων, αφού πρώτα υπέστη την διάλυση του κρατικού μηχανισμού και του στρατού της. Οι νέοι που αποφασίζουν να πάρουν τα όπλα για να πολεμήσουν τον φασισμό είναι μια ισχνή μειοψηφία. Μόλις το 1944 καταφέρνει η Αντίσταση να διευρυνθεί, φτάνοντας στο σημείο να εκφράζει την πλειοψηφία του πληθυσμού το φθινόπωρο του 1945, κατά την Απελευθέρωση. Σε έναν εμφύλιο πόλεμο αποφασίζουν οι ενεργές μειονότητες, και όχι η «γκρίζα ζώνη». Οι παρτιζάνοι έρχονται αντιμέτωποι με δύσκολες επιλογές. Η «ηθική της πεποίθησης» τους ωθεί στην δράση: η αντίσταση στον ναζισμό αποτελεί ηθική και πολιτική επιταγή. Η «ηθική της ευθύνης» τούς υποχρεώνει να λαμβάνουν υπόψη τις συνέπειες των πράξεών τους, να προβλέπουν την αναπόφευκτη απάντηση του εχθρού, τα πιθανά αντίποινα σε βάρος των αμάχων, ενίοτε ενδεχόμενες σφαγές. Στις εκκλησίες, οι εκκλησιαστικές αρχές αποκηρύσσουν τις «απερίσκεπτες ενέργειες» των παρτιζάνικων ομάδων. Ο Τζόρτζιο Αμέντολα, ένας από τους επικεφαλής της κομμουνιστική Αντίστασης στην Ιταλία, υπενθυμίζει την επιλογή τους: «Το πρόβλημα των αντιποίνων είχε τεθεί και λυθεί μια και καλή στις αρχές του ένοπλου αγώνα στην Ιταλία, όπως και στην Γαλλία και στις άλλες κατεχόμενες από τους ναζί χώρες: Αν αποδεχόμασταν τον εκβιασμό των αντιποίνων, θα ήταν σαν να εγκαταλείπουμε εκ των προτέρων τον αγώνα. Οι άμαχοι αμφιταλαντεύονταν μεταξύ αλληλεγγύης και φόβου. Πότε υποστηρίζουν τις παρτιζάνικες ομάδες και πότε τις κατηγορούν ευθέως ότι ευθύνονται για την ναζιστική καταστολή, λόγω των ανεύθυνων ενεργειών τους. Αφενός η αυθόρμητη δυσπιστία των πολιτών απέναντι σε ενέργειες σαμποτάζ και σε επιθέσεις από ατάκτους οφείλεται σε ένα νοητικό habitus που εδώ και αιώνες έχει παραχωρήσει στην κρατική εξουσία το μονοπώλιο της βίας. Αφετέρου η εχθρότητά του – ενίοτε και η ανοιχτή τους αντιπαράθεση – απέναντι σε μια εξουσία που θεωρούν παράνομη τους κάνει να συμπαθούν και να προστατεύουν τους αντάρτες. Αυτά τα αντικρουόμενα συναισθήματα συνοδεύουν την την εξέλιξη του εμφυλίου πολέμου μέχρι την λήξη του. Αργότερα, σε μια ειρηνευμένη κοινωνία, η παθητική μάζα που αρνήθηκε την στράτευση, μη μπορώντας να επιλέξει, που ταλαντεύτηκε ανάμεσα στην υποχρεωτική προσαρμογή και στην συνεργασία, που ήταν αναποφάσιστη ή που απλώς απορροφήθηκε εξ ολοκλήρου από τις δυσκολίες της καθημερινής ζωής, θα παίξει καθοριστικό ρόλο με την ψήφο της, στον επαναπροσδιορισμό των πολιτικών ισορροπιών. Ωστόσο, κατά την διάρκεια της σύγκρουσης, αυτή η παθητική μάζα σέρνεται καθυστερημένη, υφίσταται τις αναταράξεις, προσαρμόζεται σε μια κατάσταση την οποία δεν είναι σε θέση να ελέγξει. Όταν η μάζα ξαναρχίζει να διαδραματίζει ρόλο στην πολιτική ζωή, ο παρτιζάνος έχει ήδη εγκαταλείψει την σκηνή, είτε για να εγγραφεί ως μυθική μορφή στην συλλογική μνήμη είτε απλώς για να ξεχαστεί.

Enzo Traverso: Διά πυρός και σιδήρου. Περί του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου 1914-1945. Εκδόσεις του εικοστού πρώτου, Αθήνα, 2013, σ. 114-117.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

ΙΔΕΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΟΛΛΑ! Educational ideas for teachers!

Ένα blog για εκπαιδευτικούς, εκπαιδευόμενους και όχι μόνο! A blog for teachers!

Αντικλείδι

Θέματα -Πηγές-Σκέψεις-Τεχνικές & εργαλεία για τη διδασκαλία της

XYZ Contagion

Ο κόσμος σε 360 μοίρες. Στιγμές και όψεις της ελληνικής (και όχι μόνο) δημόσιας πραγματικότητας από ένα ιστολόγιο που αγαπάει την έρευνα. Επειδή η αλήθεια είναι μεταδοτική.

Αρέσει σε %d bloggers: